Ten pomnik postawiliśmy w ubiegłym roku
i on upamiętnia ofiary - 21 osób - Romów,
którzy zostali zastrzeleni przez Niemców niedaleko tu w lesie.
W tamtym lesie jest pomnik,
który Małgosia Mirga zaprojektowała.
Tu jest jego kształt, zobaczymy go później,
ale to jest jagby trzecie miejsce związane z jedną tragedią.
Cały tabor Romów został przez Niemców zatrzymany
i zaprowadzili Niemcy ich do lasu, tych Romów i rozstrzelali.
Było ich 30 osób, jeden z nich uciekł
i dzięki temu mamy relację
znamy nazwiska tych, którzy zostali zamordowani.
Pochowali ich Niemcy w lesie tam, gdzie ich rozstrzelali,
ale po wojnie zostali ekshumowani
i pochowani na tym lokalnym cmentarzu...
Troszkę dalej nie w tym miejscu.
Dlaczego ten pomnik tu stoi? Otóż
z czasem sąsiednie groby tak zajęły, tak ekspandowały,
że zajęły tą przestrzeń
i było bardzo dziwnie, bo 29 zabitych - ofiar
pochowanych na takiej maleńkiej przestrzeni między dwoma grobami
I to było takie dla nas troszkę przykre obserwować to
i dwa lata temu zorganizowaliśmy ekshumację na tamtym miejscu,
znalźliśmy szczątki, resztki tych pochowanych,
a więc odbyła się jakby druga ekshumacja
i tutaj ksiądz wydzielił nam specjalne takie ładne miejsce
przy tej głownej alejce
i tutaj zostały pochowane te szczątki w małej trumience,
a ja wykorzystałem do budowe tego pomnika
rzeźbę Andrasza Kallaya, węgierskiego rzeźbiarza romskiego,
który brał udział kilka razy w takich plenerach,
organizowanych przez Małgorzatę Mirgę-Tas w Czarnej Górze na Spiszu
i na którymś takim plenerze bodaj trzy lata czy cztery lata temu
wykonał taką rzeźbie w piaskowcu, nazwał ją Rodzina Cygańska
I kiedy Małgosia Mirga przekazała nam do muzeum tę rzeźbę jako dar,
wówczas nasza koleżanka Natalia Gancarz
zasugerowała, że by wykorzystać tę rzeźbę do stworzenia pomnika tu - na cmentarzu.
Mieliśmy już tutaj ten grób,
ale nie mieliśmy pomysłu jak, go upamiętnić... ten grób.
I Natalia ten projekt stworzyła:
postument, plus tę rzeźbę.
I wtedy pomyślałem, że ten postument też powinnien wykonać Rom.
Znam jednego Roma - Waldek Ondyczy, mieszka niedaleko Tarnowa,
on jest kamieniarzem, robi nagrobki na cmentarz
i on właśnie wykonał ten postument.
Także mieści się w tym pomniku kilka takich bardzo interesujących romskich treści:
romski rzeźbiarz z Węgier
i romski kamieniarz spod Tarnowa,
który zrobił postument do tego pomnika.
Z jednej strony jest napis po polsku, z drugiej napis w języku romskim.
I też ciekawa historyjka,
ponieważ w kulturze naszej polskiej - chrześciańskiej, no, ważny jest znak krzyża.
I kiedy, rok temu dokładnie,
z udziałem wielu wielu Romów z różnych krajów,
podeszliśmy do tego pomnika i ja wtedy sobie uświadomiłem,
że tu nie ma nigdzie znaku krzyża na tym pomniku.
I wtedy przy pomocy gwoździa i młotka
autor ten - Andrasz Kallay -
wykonał tu taki maleńki znak krzyża
i tak że, no, to tak jakby, podpisaliśmy w ten sposób tę obyczajowość religijną,
daliśmy ten chrześciański stempel temu pomnikowi.
Ten pomnik nie jest całkiem skończony, dlatego że
w moim planie jest jeszcze, że by tutaj zrobić taką,
podobnie jak obok, z kamieni taką płytę,
że by on nie był taki pojedyńczy pomnik, tylko, że by był w formie grobu.
Znajdujemy się w lesie niedaleko Borzęncina Dolnego,
za mną przebiega jedna z głównych dróg okolicznych,
natomiast mniej więcej 100 metrów stąd
w sierpniu 42 roku Niemcy rozstrzelali 29 Romów.
Tak jak na tej tablicy tutaj napisaliśmy,
wśród nich było 21 dzieci zamordowanych.
I ta zbrodnia bardzo tak mocno zapadła w pamięć miejscowych ludzi
dlatego, że Niemcy zmusili kilku chłopów, aby tych Cyganów póżniej pogrzebali.
ITa zbrodnia bardzo mocno wstrząsnęła miejscową ludnością.
Ja pamiętam jeszcze jak ten pomnik był stawiany, przychodzili tu starsi ludzie,
którzy pamiętali, jak Niemcy ich zagonili tutaj do lasu,
żeby pochowali tych pomordowanych Romów.
I ta zbrodnia też odbyła się w topografii tego miejsca.
W świadomości tej topograficznej miejscowej ludności, dlatego że
to miejsce nazywa się Cygańskie Górki,
niektórzy już nawet nie wiedzą dlaczego.
Przed kilkunastu laty w tym miejscu postawiliśmy prosty brzozowy krzyż.
Tu jest taka tablica orientująca o historii tego miejsca
jest chyba zdjęcie tego krzyża
a w 2010 roku
postawiony został ten pomnik.
Autorem jego jest Małgorzata Mirga-Tas
wykształcona Romka po Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
I to jest jeden z kolejnych wariantów.
Kilka wariantów tego pomnika było, ale ostatecznie Małgorzata zdecydowała,
że ma być to drewniany pomnik.
To jest las,
ten momument jest z drewna,
co prawda mocno zaimpregnowany, to jest mocne drewno - modrzew,
ale wiadomo, że on nie jest wieczny, to nie jest monument z kamienia, żelaza
i ma trwać tyle, ile ten materiał przetrwa.
Ale ten pomnik już ma dość tragiczną historię,
ponieważ 5 lat po odsłonięciu tego pomnika został zdewastowany.
W 2016 roku w kwietniu
ktoś zaczepił linę do tego, do tego monumentu.
i pewnie samochodem został pociągnięty.
Wyrwany został z tego łoża, z betonowego,
a póżniej jakimiś siekierami porąbany.
Są zdjęcia tam na tablicy, jak to wyglądało.
To był bardzo dla nas dramatyczny moment.
Ale wówczas prezydent Polski,
który się też o tym dowiedział - sprawa była bardzo nagłośniona w mediach -
i specjalny fundusz przyznał nam
i Małgorzata, jako autorka, zrekonstruowała ten pomnik.
On jest, właśnie ta płyta jest oryginalna,
ale te dwie postacie leżące są zrekonstruowane.
No jest to w dalszym ciągu autorski pomnik.
Do tego jej pomnika ja jeszcze dołożyłem pewną symbolikę
mianowicie, jak ten pomnik został już na fundamencie umocowany,
poprosiłem tu w miejscowej piaskarni, tam, gdzie się wydobywa piasek,
i takie 29 głazów oryginalnych
ułożyłem wokół, aby one symbolizowały tych 29 zamordowanych ofiar.
Napisy: Lucia Němcová Opracowanie: Zdeněk Kovář, Vojtech Sloboda